Gabor Maté'nin gözünden dikkat eksikliği ve hiperaktivite beynin hastalığı değil, ruhun hayatta kalma stratejisi “dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu” adı, tıbbın bu duruma nasıl baktığını ele verir: bir eksiklik, bir bozukluk, düzeltilmesi gereken bir arıza. Oysa bu insanlarda gerçekten eksik olan dikkat değildir. Tam tersine, onlar bazen aşırı dikkatlidirler, yalnızca ne zaman ve nereye dikkat edeceklerini seçemezler.
Kanadalı hekim ve yazar Gabor Maté, DEHB alanında onlarca yıl süren klinik deneyimini ve kendi otobiyografik gözlemlerini bir araya getirerek köklü bir soru sorar:
“Bu çocuklarda ya da yetişkinlerde gerçekten yanlış olan ne? Beyinleri mi, yoksa onları büyüten dünya mı?”
Bu soru, modern psikiyatrinin rahat etmediği bir yerdir ama Maté, rahatsızlıktan korkarak geri çekilmez.
“DEHB bir beyin bozukluğu değil; erken çocuklukta yaşanan kronik stresin, duygusal ihmalin ve güvensizliğin sinir sistemi üzerindeki izinin adıdır.”
Gabor Maté, Dağınık Zihinler
BMaté'ye göre DEHB'nin kökü, nörobilimin şimdi net biçimde ortaya koyduğu bir gerçekte yatar: İnsan beyni doğumda henüz tamamlanmamıştır. Prefrontal korteks -dürtü kontrolünden duygu düzenlemeye, dikkatten karar vermeye dek pek çok işlevi yönlendiren bölge- yirmi beş yaşına kadar gelişmeye devam eder. Bu gelişim büyük ölçüde bağlanma ilişkilerine, yani bebeğin ebeveynleriyle kurduğu duygusal bağın kalitesine bağlıdır. Eğer erken yaşlarda çocuk kronik stres, tutarsız bakım, duygusal yokluk ya da travmayla karşılaşırsa beyin hayatta kalmaya odaklı bir yapıya doğru şekillenir. Dikkatini dar ve anlık tehditlere kilitlemek, dürtüsel tepkiler vermek, uzun vadeli planlamada güçlük çekmek... Bunlar arızalar değil, tehlikeli bir ortama verilmiş biyolojik yanıtlardır.
Beyin, çevresine uyum sağlıyor ama bu uyum, modern okulun ve iş yaşamının gerektirdiği “otururak, odaklanarak, bekleyerek” dünyayla çatışıyor. Kendi Hikayesi: Bir Doktor ve Kendisi Maté'nin yaklaşımını yalnızca kuramsal olmaktan çıkaran şey, kendi deneyimidir. Yetmişli yaşlarında resmen DEHB tanısı almış olan Maté, bu durumu soğuk bir mesafeden değil, içeriden anlatır.
Budapeşte'de Yahudi bir aile içinde, İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği travma ve tehlike atmosferinde doğmuştur. Annesi, Nazilerin işgali sırasında hayatta kalmak için duygusal olarak kapanmak zorunda kalmıştır, bu da bebeğin duygu düzenlemesi sisteminin güvenli bir bağ içinde şekillenmesi imkânını ortadan kaldırmıştır. Maté bunu suçlamak için değil, anlamak için anlatır. Annesi kötü bir anne değildi; varoluşsal bir tehdidin içinde kendi acısını taşıyordu. Ama beyin, koşulları anlamaz; yalnızca deneyimi kaydeder. İşte bu nesilden nesile akan yara -çözümlenmemiş travmanın biyolojik aktarımı- Maté'nin bütün eserlerinin temel eksenini oluşturur.
“Annem beni seviyordu. Ama sevgi yetmez. Çocuğun hissetmesi gereken şey, sevildiğini hissetmektir ve bu her zaman aynı şey değildir.”
Gabor Maté Dopamin ve Anlam Açlığı
DEHB'nin nörobilimsel alt yapısında dopamin sistemi kilit bir rol oynar. Ama Maté burada da farklı bir soru sorar: Dopamin neden düşmektedir? Genetik yatkınlık tek başına yeterli bir yanıt değildir. Erken dönemde stres altında büyüyen bir çocuğun dopaminerjik sistemi farklı biçimde kalibre olur çünkü beyin, ödülü yakın ve somut tutmayı öğrenmiştir. Belirsiz, uzak gelecekteki ödüllere güvenmemektedir. Bu yüzden DEHB'li bir çocuk ya da yetişkin, gerçek anlamıyla ilgisini çeken bir şeyle karşılaştığında saatlerce odaklanabilir. Buna “hiperfoküs” denir. Bu, dikkat sorunu değil; motivasyon ve anlam sorunudur. Yaptığı şeyin neden önemli olduğunu hissedemediği yerde beyin bağlantıyı keser. Bu zihinler kırık değil; tam tersine, anlamın yokluğundan rahatsız olanlar, var oluşlu olanlar.
İlaç Sorusu
Maté, dikkat dağınıklı için kullanılan uyarıcı ilaçlara karşı değildir, kimi durumlarda semptomları geçici olarak yönetmede işe yaradığını kabul eder. Ama şunu da açıkça söyler: İlaç, altta yatan acıyı tedavi etmez. Bir yangın alarmını susturmak, yangını söndürmez. Eğer DEHB'nin kökü çözümlenmemiş travma ve bağlanma sorunlarıysa gerçek çalışma orada yapılmalıdır.
Bu yaklaşım, sisteme ağır bir eleştiri de getirir: Modern psikiyatri, insan acısını biyokimyasal etiketlere indirgiyor ve bu sayede ilaç endüstrisinin işini kolaylaştırıyor. Oysa bir insanı gerçekten anlamak için onun hayatına, ilişkilerine, bedeninde taşıdığı tarihe bakmak gerekir. Tanı, bir son nokta değil; bir başlangıç noktası olmalıdır.
Şefkat, Yargı Değil
Maté'nin bu yaklaşımının belki de en dönüştürücü yanı, suçlamayı ortadan kaldırmasıdır. DEHB'li çocuklar tembel değildir, dağınık değildir, “iradesi zayıf” değildir. Ebeveynler de suçlu değildir, onlar da kendi taşıdıkları yüklerle mücadele eden insanlardır. Sistem -yani bizi insan ilişkilerinden koparıp verimliliğe kilitleyen modern yaşam yapısı- sorunun büyük parçasıdır. Güvenli ilişkiler, anlam dolu meşguliyet, bedenin duyulması ve tanınması; bunlar lüks değil, sinir sisteminin gerçek anlamıyla düzenlenmesi için zorunlu koşullardır. Ve bu, bireysel bir proje değil; toplumsal bir yüzleşmedir.
“Soruyu değiştirin. 'Bu çocukla ne yanlış?' değil, 'Bu çocuğa ne oldu?' diye sorun.” — Gabor Maté
DEHB'ye Gabor Maté'nin gözüyle bakmak, bir tanıyı silmek değil; onu daha derin bir insanlıkla okumak demektir. Bu zihinler kırık değil; acı çekmiş, ama aynı zamanda hayatta kalmayı öğrenmiş zihinlerdir. Ve çoğu zaman, dünyayı herkesin göremeyeceği bir hassasiyetle görürler.
Bu makale Gabor Maté'nin Dağınık Zihinler (Scattered Minds, 1999) ve Bedeniniz Hayır Diyorsa (When the Body Says No, 2003) adlı eserlerindeki perspektifler esas alınarak hazırlanmıştır. Herhangi bir tanı ya da tedavi önerisi niteliği taşımaz.
